Η πιο σημαντική διαφορά

Η πιο σημαντική διαφορά δεν είναι ούτε ανάμεσα σε δεξιούς και αριστερούς, ούτε ανάμεσα σε Έλληνες και Τούρκους, ή σε Χριστιανούς, Μουσουλμάνους και Εβραίους, ή πιστούς και άθεους, άσπρους και μαύρους, άντρες και γυναίκες, συστημικούς και αντισυστημικούς, κυνηγούς και χορτοφάγους… ή σε οποιονδήποτε άλλο διαχωρισμό απόψεων, δραστηριοτήτων και γενεαλογίας μπορεί κανείς να σκεφτεί…

Η πιο σημαντική διαφορά είναι ανάμεσα σε αυτούς που υπηρετούν περισσότερο το θάνατο και σε αυτούς που υπηρετούν περισσότερο τη ζωή…

Η πιο σημαντική διαφορά είναι ανάμεσα σε αυτούς που καθοδηγούνται περισσότερο από την απληστία, την άνεση, τον καταναλωτισμό, τον εθισμό, τον ηδονισμό, τον ετεροκαθορισμό, την επικριτικότητα, τη βεβαιότητα, το φόβο, την ανάγκη να κατέχουν, να μη χάσουν, να μη γεράσουν, να μην πεθάνουν…

…και σε αυτούς που καθοδηγούνται περισσότερο από την ομορφιά, το μεράκι, τον ενθουσιασμό, την αλήθεια, την αφιλοκέρδεια, τη δημιουργικότητα, την περιέργεια, το παιχνίδι, τον αισθησιασμό, τη φιλία, τον έρωτα, την αγάπη…

Δεν είναι ούτε καν αυτό που πράττει κανείς… αλλά το ποια είναι η πηγή της πράξης του… ποια είναι η σχέση του μαζί της. Όταν τρως επειδή ακολουθείς την όρεξή σου υπηρετείς τη ζωή, όταν τρως επειδή ακολουθείς τη λαιμαργία σου υπηρετείς το θάνατο. Είναι η διαφορά μεταξύ του «σεξ» και του έρωτα. Η διαφορά μεταξύ του τραγουδάω για να εντυπωσιάσω και του τραγουδάω για να εκφράσω και να μοιραστώ.

Κι αν αύριο ξεσπάσει πόλεμος και ο μισός κόσμος αρχίζει να σκοτώνεται με τον άλλο μισό… και αν εσύ μπορείς να διαλέξεις μεριά… τότε μη νοιαστείς ούτε για την ιδεολογία, ούτε για τη θρησκεία, ούτε για τα ήθη, ούτε για το φύλο και το χρώμα της κάθε μεριάς… παρά κοίτα να δεις σε ποια μεριά οι ανθρώποι μαγειρεύουν πιο νόστιμο φαγητό, σε ποια μεριά τραγουδάνε πιο απ’την καρδιά τους, τους αρέσει πιο να χορεύουν, να ζωγραφίζουν, να σκαλίζουν, να γελάνε, να παίζουν, να μοιράζονται… να αγαπιόνται…

Πάντα με τη ζωή να συντάσσεσαι…

What is Happening on the Tiny Isolated Greek Island of Gavdos?

A photographic story

Gavdos is a small island south of Crete: the southernmost point of Greece and Europe. An arid ecosystem dominated by sand dunes, junipers and pines. Far away from the cities, connected to the larger island of Crete by a small boat that can’t operate in strong winds (in the winter, sometimes there is no boat for more than ten days), it is hard to reach.

Very few permanent residents live on Gavdos, most of them of older age. In the winter, it is often the case that fewer than 80 souls are on the island. There is no petrol station or pharmacy, and just last year the last remaining family abandoned it because there was no secondary school for their children to attend.

In the summer, the island floods with vacationers, and with small-scale entrepreneurs and workers involved in tourism who leave again at the end of the tourist season. Owing to its small size and remote location, the island has to a great extent preserved its traditional character and serves as a holiday destination for people seeking not a luxurious lifestyle, but something simple, authentic and close to nature, far from concrete, noise, and consumerism. In recent decades the economy of Gavdos has been living off of the summer vacationers, the great majority of whom visit it in order to camp in its nature.

The first holiday destination for campers visiting Gavdos was the northeastern beach of Sarakiniko. When campers first arrived there, they were met with a pristine beach surrounded by sand dunes and junipers. Today that beach is surrounded by dozens of buildings, and campers, tavernas, mini-markets and rooms-to-let all find themselves on the same beach. Just three years ago, the island’s municipality began enforcing anti-nudism regulations —in  beach where, from the time the very first campers arrived there, nudism had been commonplace— by putting up signs and making arrests (an article appeared on the BBC with the title ““Gavdos: The European island known for nudity”, which notes that “many worry that the recent ban on nudity at Sarakiniko may soon extend elsewhere in Gavdos, and thus endanger the island’s DNA”).

As Sarakiniko “developed”, more and more campers gradually migrated toward the more inaccessible northwestern part of the island. To reach these beaches, one must first make it to the end of the road —where today there are three tavernas and two mini-markets, which remain closed in wintertime— and from there walk along the coastal path: apt  10–15 minutes you reach the beach of Ai-Giannis, in 30–40 minutes the beach of Lavrakas, in 45–60 minutes the beach of Stavrolimni, and in an hour to an hour and a half the beach of Pyrgos. Throughout this entire area, the natural landscape continues to this day to remain in pristine condition: a landscape dominated by sand dunes, junipers, and pines, inaccessible by any kind of vehicle, with no trace of concrete, electricity, or running water. In this area, as the decades passed, campers gradually built what are known as kavátzes: some of these are no more than a juniper offering good shade surrounded by a ring of small stones, others have stones or a piece of wood arranged to form a more comfortable seat, others have stones stacked to help the sand remain level.

Past the beach of Lavrakas —once you have moved far enough from “civilization”— you will encounter a well, as well as a small lavoir; at some less visible place you might also come across an improvised stone oven (somewhere thereabouts there is even an improvised ceramic kiln, which is concealed again after each use!)… all of which is built by the “community”: the people who have come to love the island, care about it, and return again and again to spend time there. Until not long ago, at two or three spots you would have found small “coffee spots”: not much more than a table surrounded by one or two wooden benches made from driftwood… shaded places that served as communal spaces for socializing: if you were to pass by during summertime you would see people sitting in the shade, conversing, playing chess, making coffee, playing live music, painting stones with watercolors, organizing short expeditions to (even more) remote beaches… with a simple “hi” anyone could join in.

The “community” had also put up wooden signs —painted by hand with care— informing visitors not yet familiar with the island about the particular sensitivity of the local environment: the junipers, whose extensive root systems slow down erosion (to which Gavdos —an island made of sand, clay, and sandstone— is especially vulnerable), grow very slowly in this arid environment: it is vital that visitors who have not yet developed a more sensitive awareness of how to coexist with the ecosystem should take extra care not to break any branches or roots that “get in their way”… On Gavdos the prevailing culture is one of not imposing your own will upon the natural landscape, but of adapting yourself to it. Also of importance is raising awareness about collecting all rubbish, using biodegradable soaps, and so on.

Over the decades, a few people came to love this natural environment so deeply that they decided to try to stay there more permanently. Over the years, these people built by hand a few of small huts, around twenty in total across the island, most of them scattered inside Kedré —the forest between the beaches of Lavrakas and Stavrolimni— in well-concealed spots. They were constructed mainly from natural materials (principally from driftwood, branches, and clay), with nothing imported from outside (no trace of building materials such as concrete, bricks, iron, etc.) except for some covering of tarp or plastic sheeting to achieve a degree of waterproofing, without any foundations or use of machinery, and without any trees being felled. These huts, just like the open “coffee spots” and the well situated in more central locations, all built by people who were there because the beauty of the place had kindled in them the desire to live an especially simple and frugal —and somewhat solitary— life close to it, were characterized by a touching aesthetic sensibility, in harmony with the natural landscape. The scenes one encountered there evoked the times of our grandparents and great-grandparents, and created a condition that afforded and encouraged a type of authentic human contact that has all but vanished in our modern societies.

This more permanent “community” consisted of people of all ages (from young to elderly): some stayed for a few winters and then moved on, others stayed for some years, left and later came back, others stayed there permanently for decades. Their huts —the smallest of which were no larger than 6–7 square meters (and the rest only a few square meters larger)— were huts without owners: when a hut was vacant, anyone who wished could use it. The people who lived there made their living in various ways, some by working in the summer (one as a cook, another as a waiter, and so on) and others in the winter (as builders, as day labor to help the island’s older local residents with their errands, filling seasonal municipal positions, etc). This community, through its permanent presence, gradually transformed from a visitor into a guardian of this natural location and of the culture of freedom and respect that had grown up within it over the years: a handful of people who cleaned the beaches off the rubbish washed up by the sea throughout winter (as well as of the —fortunately few— traces of garbage left behind by summer visitors), who had distributed fire extinguishers throughout the forest so as to be able to respond instantly to any possible fire ignition in their home… These people were the “eyes of the forest” around the clock and throughout the year, and passed on their love and sensitivity to newer visitors.

 Interestingly, over the years, the junipers of Gavdos were transformed from merely enchanting trees into something truly sacred, and the destruction of even a single branch came to be regarded as an inviolable moral taboo. This was something entirely fitting to the local circumstances: if every visitor broke even a single small branch from these trees —which grow only a centimeter or two in a year— in a few years the juniper forest would have been destroyed. The permanent presence of this community had the result that, after decades of being visited by hundreds of campers every summer, the juniper forest remains to this day in excellent health and preserves its pristine beauty intact (in contrast to similar ecosystems on the southern shores of Crete, which are popular camping destinations but where no similar guardian communities exist, and whose condition gradually deteriorate to what is today a sorrowful state).

 The last point is perhaps the most important: without it implying they were perfect “saints”, or that they never had conflicts or made mistakes —nobody is perfect, after all, and the personality of all of us is always a work in progress— the people of this community, having consciously chosen to depart from the city and live for years in this unique condition, and having passed through decades of personal and interpersonal mounding and fermentation, offered to all of us who were fortunate enough to visit the island and spend time among them an invaluable opportunity to spend time in a condition of unparalleled beauty, authenticity, mutual respect, freedom, and tangible love for nature and for one’s fellow human being. A condition that was complemented and nourished by the rare quality of the people it attracted: sensitive people, musicians and artists, intellectuals, people with a passion for beauty and with vitality in their eyes, from every corner of the earth. It constituted a source not merely of oxygen, but of genuine culture and humanity.

On April 22nd 2026, this tiny community —this evolving experiment in genuine coexistence of human and nature, the success of which could be witnessed with one’s own eyes by those who in recent years had the fortune to spend even just a few days in Kedré— was demolished by a violent incursion of riot police and men with chainsaws, in an act that reminds of so many acts perpetrated by the “civilized” on the “uncivilized”. Forces sent there by people who haven’t slept a single night in this forest and for whom the sacredness of the junipers of Gavdos is an unknown concept —as William Blake once wrote: “The tree which moves some to tears of joy is in the eyes of others only a green thing that stands in the way”. The State has decided to exercise its power to expel from a remote island with a tiny population that is aging and diminishing, a small community that was doing no harm but was tending the environment and supporting life on the island.

At a time when the shadows of war, poverty, and the collapse of the social fabric are darkening at an ever-accelerating pace —and while turning a blind eye to a countless multitude of illegal constructions built with concrete, and excavators which infringe on the natural environment — the Greek State, under the pretext of “legality” and the “protection of nature”, chose to destroy one of the last tiny loci of free expression and genuine coexistence of human and nature. It chose to demolish one of the last sources of humanity and genuine culture in Europe.

It is precisely the uniqueness of the condition that prevailed in Kedré that makes it difficult for someone who has not visited and lived a few days within the juniper forest of Lavrakas to grasp its true significance. This community is nothing less than a living, evolving example of a different way of life: it proposes a different way of valuing human existence, a different way of genuine coexistence of human and nature, and a different way of authentic human contact… three dimensions each of which cannot exist without the others. The erasure of this community will not only be yet another selective —and therefore unjust— application of “legality,” nor only yet another discrepancy between the letter and the spirit of the law (where a community that actively loved and safeguarded nature was uprooted under the pretext of protecting it, by a State that has shown interest only in exploiting it)… the erasure of this community, that is now fighting for its survival, will be the erasure of proof that a different world is possible.

In our modern societies, we have set out to destroy our own environment… to strip it of whatever has soul and beauty… to turn it into a commodity for consumption and sell it off to the highest bidder.

Let us finally wake up! Even now, five minutes before midnight, let us fight to save whatever is left to us. Let us fight so that one day our children too can have the chance to live a few moments of freedom beneath a starry sky, within pristine nature…

P.S.: Feel free to share, print, publish, translate or otherwise help get the word out!

Γιατί Μπήκαν τα ΜΑΤ στο Κεδρόδασος της Γαύδου?

 Ένα φωτογραφικό χρονικό

Η Γαύδος είναι ένα μικρό νησί νότια της Κρήτης: το νοτιότερο σημείο Ελλάδας και Ευρώπης. Ένα ξερό οικοσύστημα, στο οποίο δεσπόζουν αμμόλοφοι, κέδροι και πεύκα. Για να την φτάσεις από την Αθήνα, πρέπει να πάρεις το καράβι για τα Χανιά, να μεταβείς στη νότια άκρη του νομού, και από κει να πάρεις το καραβάκι για τη Γαύδο (ένα καραβάκι μικρό και ευαίσθητο στον κακό καιρό... τον χειμώνα ενίοτε συμβαίνει να έχει απαγορευτικό για δέκα ή και περισσότερες μέρες).

Στη Γαύδο ζουν πολύ λίγοι μόνιμοι κάτοικοι, οι περισσότεροι είναι μεγαλύτερης ηλικίας. Στην καρδιά του χειμώνα συχνά συμβαίνει να βρίσκονται λιγότερες από 80 ψυχές στο νησί. Στο νησί δεν υπάρχει βενζινάδικο ή φαρμακείο, ενώ μόλις πέρσι εγκατέλειψε το νησί και η τελευταία εναπομείνασα οικογένεια, επειδή δεν υπήρχε γυμνάσιο για να φοιτήσουν τα παιδιά της.

Το καλοκαίρι, το νησί γεμίζει από παραθεριστές, και από μικροεπιχειρηματίες και εργάτες που ασχολούνται με τον τουρισμό και ξαναφεύγουν από το νησί με το πέρας της σαιζόν. Εξαιτίας του μικρού του μέγεθος και της δυσπρόσιτης τοποθεσίας του, το νησί να έχει διατηρήσει σε μεγάλο βαθμό τον παραδοσιακό του χαρακτήρα και να αποτελεί προορισμό διακοπών για κόσμο που αναζητά όχι πολυτελή διαμονή και ξεφάντωμα, αλλά κάτι απλό, αυθεντικό και κοντά στη φύση, μακριά από την εμπορευματικοποίηση, τα τσιμέντα, την ηχορύπανση και τη φωτορύπανση. Τις τελευταίες δεκαετίες η οικονομία της Γαύδου ζει, κατ'ουσίαν, από τους καλοκαιρινούς παραθεριστές, που στη μεγάλη πλειοψηφία τους την επισκέπτονται για να κάνουν ελεύθερη κατασκήνωση.

Ο πρώτος παραθεριστικός προορισμός για τους κατασκηνωτές στην Γαύδο ήταν η βορειοανατολική παραλία του Σαρακήνικου. Όταν πρωτοέφτασαν εκεί κατασκηνωτές αντίκρυσαν μια παρθένα παραλία περιτριγυρισμένη από αμμοθίνες και κέδρους. Σήμερα η παραλία αυτή είναι περιτριγυρισμένη από δεκάδες κτήρια, και το τοπίο θυμίζει κάτι από το τοπία που συναντούσες σε πολλά ελληνικά νησιά στα 80’s και τα 90’s: ελεύθεροι κατασκηνωτές, ταβέρνες, μίνι-μάρκετ και ενοικιαζόμενα δωμάτια, όλα στην ίδια παραλία. Μόλις πριν τρία χρόνια, ο δήμος του νησιού αποφάσισε να ξεκινήσει να αστυνομεύει τον γυμνισμό, ο οποίος εξ απαρχής των πρώτων κατασκηνωτών εκεί ήταν συνηθισμένο φαινόμενο, εγκαθιστώντας ταμπέλα και κάνοντας συλλήψεις (μάλιστα μέχρι και στο BBC δημοσιεύτηκε άρθρο με τίτλο “Gavdos: The European island known for nudity” στο οποίο αναφέρεται: “many worry that the recent ban on nudity at Sarakiniko may soon extend elsewhere in Gavdos, and thus endanger the island's DNA”).

Όσο το Σαρακίνηκο «αναπτυσσόταν», τόσο και περισσότεροι κατασκηνωτές μεταφέρονταν προς το πιο απρόσιτο βορειοδυτικό κομμάτι του νησιού. Για να φτάσει κανείς στις παραλίες αυτές, πρέπει να φτάσει μέχρι το τέλος του δρόμου (όπου βρίσκονται σήμερα τρεις ταβέρνες και δυο μίνι-μάρκετ, που τον χειμώνα παραμένουν κλειστά), και από εκεί να περπατήσει παραλιακά κατά μήκος του μονοπατιού: στα 10-15 λεπτά φτάνει στην παραλία του Άι-Γιάννη, στα 30-40 λεπτά στην παραλία του Λαυρακά, στα 45-60 λεπτά στην παραλία της Σταυρόλιμνης, και στη μια-μιάμιση ώρα στην παραλία του Πύργου. Σε όλη αυτή την περιοχή, το φυσικό τοπίο εξακολουθεί μέχρι και σήμερα να παραμένει ανέγγιχτο: ένα τοπίο στο οποίο δεσπόζουν αμμοθίνες, κέδροι και πεύκα, απρόσιτο από οποιουδήποτε είδους μεταφορικά μέσα, χωρίς ίχνος τσιμέντου, ηλεκτρισμό ή τρεχούμενο νερό. Σε αυτή την περιοχή, με το πέρασμα των δεκαετιών, οι κατασκηνωτές έφτιαξαν σιγά-σιγά τις λεγόμενες «καβάτζες»: κάποιες από αυτές δεν είναι απλά ένας κέδρος που προσφέρει καλή σκιά περιτριγυρισμένος από μια σειρά πετρούλες, άλλες έχουν τοποθετημένες πέτρες ή κάποιο ξύλο που συνθέτουν ένα λίγο πιο βολικό κάθισμα, άλλες έχουν πέτρες τοποθετημένες η μια πάνω στην άλλη σε ύψος λίγων δεκάδων εκατοστών που να βοηθούν την άμμο να παραμένει επίπεδη.

Από την παραλία του Λαυρακά και μετά —όταν πλέον έχεις απομακρυνθεί αρκετά από τον «πολιτισμό»— θα συναντήσεις και ένα πηγάδι, όπως και ένα μικρό πλυσταριό, κάπου κρυμμένο μπορεί να συναντήσεις και κανέναν αυτοσχέδιο πετρόφουρνο (κάπου εκεί βρίσκεται ακόμα και ένας αυτοσχέδιος κεραμικός κλίβανος, ο οποίος ξανακρύβεται μετά από κάθε χρήση!)... όλα φτιαγμένα από την «κοινότητα», δηλαδή από κόσμο που έχει αγαπήσει το νησί, που το νοιάζεται, και που το επισκέπτεται ξανά και ξανά. Μέχρι πριν λίγες μέρες, σε δυο-τρία σημεία θα συναντούσες και μικρά «καφενεία» (όχι κάτι παραπάνω από ένα τραπέζι περιτριγυρισμένο από ένα-δυο ξύλινα παγκάκια, φτιαγμένα από ξύλα που έχει ξεβράσει η θάλασσα), σημεία σκιάς που αποτελούσαν κοινόχρηστους χώρους κοινωνικοποίησης: περνώντας από κει το καλοκαίρι έβλεπες κόσμο να κάθεται στη σκιά, να κουβεντιάζει, να παίζει σκάκι, να φτιάχνει καφέ, να παίζει ζωντανή μουσική, να ζωγραφίζει πέτρες με νερομπογιές, να διοργανώνει ολιγοήμερες εξορμήσεις σε (ακόμα πιο) απομακρυσμένες παραλίες… και με ένα απλό «γειά» μπορούσε ο οποιοσδήποτε να αναμιχθεί και να συμμετάσχει.

Η «κοινότητα» είχε τοποθετήσει και καλαίσθητες πινακίδες —ξύλινες και ζωγραφισμένες με μεράκι στο χέρι— οι οποίες ενημερώνουν τους επισκέπτες που ακόμα δεν γνωρίζουν το νησί για την ιδιαιτερότητα και την ευαισθησία του τοπικού περιβάλλοντος: οι κέδροι, που με το πλούσιο ριζικό τους σύστημα επιβραδύνουν την διάβρωση (στην οποία η Γαύδος —ένα νησί από άμμο, άργιλο και αμμόλιθους— είναι ιδιαιτέρως ευαίσθητη), σε αυτό το ξερό περιβάλλον μεγαλώνουν πολύ αργά: είναι σημαντικό οι επισκέπτες που δεν έχουν ακόμα αναπτύξει μια πιο ευαίσθητη αντίληψη για το πώς να συμβιώνουν με το οικοσύστημα, να τους προσέχουν, και να μην σπάνε καθόλου κλαδιά και ρίζες που τους «ενοχλούν»… Στην Γαύδο επικρατεί η κουλτούρα του να μην επιβάλεις την δική σου θέληση στο φυσικό τοπίο, αλλά να προσαρμόζεσαι εσύ σε αυτό. Επίσης, είναι σημαντική η ευαισθητοποίηση περί συλλογής όλων των σκουπιδιών, βιοδιασπώμενων σαπουνιών, κοκ.

Στην πάροδο των δεκαετιών, υπήρξαν και κάποιοι άνθρωποι που αγάπησαν τόσο αυτή τη φύση που αποφάσισαν να προσπαθήσουν να μείνουν πιο μόνιμα εκεί. Ανά τα χρόνια, οι άνθρωποι αυτοί κατασκεύασαν με τα χέρια τους μερικά μικρά καλυβάκια, τα οποία έφτασαν να αριθμούν περί τα είκοσι σε όλο το νησί και τα περισσότερα από αυτά βρίσκονταν διεσπαρμένα στο Κεδρέ —το δάσος ανάμεσα στις παραλίες του Λαυρακά και της Σταυρόλιμνης— σε καλά κρυμμένα σημεία. Ήταν κατασκευασμένα σχεδόν εξολοκλήρου από φυσικά υλικά (κυρίως από ξύλα που ξεβράζει η θάλασσα, κλαδιά και άργιλο), χωρίς κάτι ξενόφερτο (χωρίς ίχνος από οικοδομικά υλικά όπως τσιμέντο, τούβλα, σίδερα, κλπ) εκτός από μια κάποια επένδυση από μουσαμάδες ή νάυλον για να επιτευχθεί μια σχετική αδιαβροχοποίηση, χωρίς οποιουδήποτε είδους θεμέλια ή χρήση μηχανημάτων, και χωρίς να κοπεί ούτε ένα δέντρο. Τα καλύβια αυτά, όπως και τα ανοιχτά «καφενεία» και το πηγάδι που βρίσκονταν σε πιο κεντρικές τοποθεσίες, όλα φτιαγμένα από ανθρώπους που βρίσκονταν εκεί επειδή η ομορφιά του τόπου τους γέννησε την επιθυμία να ζήσουν μια ιδιαίτερα απλή και λιτή —και κάπως μοναχική— ζωή κοντά της, χαρακτηρίζονταν από μια συγκινητική αισθητική ευαισθησία, πλήρως εναρμονισμένη με το φυσικό τοπίο. Οι εικόνες που αντίκρυζες παρέπεμπαν σε εποχές των παππούδων και των προπάππουδών μας, και όλες μαζί συνέθεταν μια συνθήκη που επέτρεπε και προέτρεπε μια αυθεντική ανθρώπινη επαφή που στις μέρες μας έχει εκλείψει.

Η πιο μόνιμη αυτή «κοινότητα», αποτελούνταν από ανθρώπους όλων των ηλικιών (από νέους έως και ηλικιωμένους): κάποιοι από αυτούς έμειναν εκεί λίγους χειμώνες και μετά προχώρησαν, άλλοι έμειναν μερικά χρόνια, έφυγαν και ξαναγύρισαν, άλλοι έμειναν μόνιμα εκεί για δεκαετίες. Οι καλύβες τους, οι μικρότερες από τις οποίες ήταν διαστάσεων όχι μεγαλύτερων από 6-7 τετραγωνικά (και οι υπόλοιπες μόνο λίγα τετραγωνικά μεγαλύτερες), ήταν καλύβες χωρίς ιδιοκτήτες: όταν μια καλύβα έμενε άδεια μπορούσε όποιος ήθελε να την χρησιμοποιήσει. Οι άνθρωποι που έμεναν εκεί βιοπορίζονταν άλλοι δουλεύοντας το καλοκαίρι (άλλος ήταν μάγειρας, άλλος σερβιτόρος, κοκ) και άλλοι το χειμώνα (κάνοντας από μεροκάματα για να βοηθήσουν τους πιο ηλικιωμένους ντόπιους του νησιού σε κουβαλήματα, έως καλύπτοντας εποχιακές θέσεις στον δήμο). Η κοινότητα αυτή, με την μόνιμη παρουσία της, από επισκέπτης μετατράπηκε σιγά-σιγά σε θεματοφύλακα του τόπου και της κουλτούρας ελευθερίας και σεβασμού που με τα χρόνια αναπτύχθηκε σε αυτόν: μια χούφτα ανθρώπων που καθάριζαν τις παραλίες από τα σκουπίδια που ξέβραζε όλο το χειμώνα η θάλασσα (καθώς και από τα —λιγοστά ευτυχώς— σκουπίδια που άφηναν πίσω τους οι καλοκαιρινοί επισκέπτες), που είχαν διασπείρει πυροσβεστήρες στο δάσος ώστε να μπορούν να ανταποκριθούν ακαριαία σε πιθανή ανάφλεξη πυρκαγιάς στον τόπο τους, που αποτελούσαν τα «μάτια του δάσους» όλο το εικοσιτετράωρο και όλο το χρόνο, και που μεταλαμπάδευαν την αγάπη και την ευαισθησία τους στους νεότερους επισκέπτες.

Με τα χρόνια, μάλιστα, οι κέδροι στην Γαύδο μετατράπηκαν, από απλώς γοητευτικά δέντρα, σε κάτι απολύτως ιερό, και η καταστροφή έστω και ενός κλαδιού τους έφτασε να αντιμετωπίζεται ως ένα απαράβατο ηθικό ταμπού. Και αυτό ήταν κάτι απολύτως ταιριαστό στις περιστάσεις: αν ο κάθε επισκέπτης έσπαγε και από ένα κλαδάκι αυτών των δέντρων (τα οποία μεγαλώνουν μόλις ένα-δυο εκατοστά το χρόνο), σε λίγα χρόνια το κεδρόδασος θα είχε καταστραφεί. Η μόνιμη παρουσία αυτής της κοινότητας είχε ως αποτέλεσμα, μετά από δεκαετίες επίσκεψής του από εκατοντάδες κατασκηνωτές κάθε καλοκαίρι, το κεδρόδασος να εξακολουθεί μέχρι και σήμερα να βρίσκεται σε εξαιρετική υγεία και να διατηρεί ανέπαφη την μαγευτική του ομορφιά (σε αντίθεση με αντίστοιχα οικοσυστήματα στις νότιες ακτές της Κρήτης —που αποτελούν δημοφιλείς κατασκηνωτικούς προορισμούς αλλά όπου δεν υπάρχουν παρόμοιες κοινότητες— η κατάσταση των οποίων έχει πια υποβαθμιστεί σε θλιβερό βαθμό). 

Το τελευταίο σημείο είναι ίσως και το πιο σημαντικό: χωρίς αυτό να σημαίνει ότι ήταν «άγιοι» ή τέλειοι, ή ότι δεν είχαν ποτέ έριδες και δεν έκαναν ποτέ λάθη  —κανείς μας δεν είναι τέλειος και ο χαρακτήρας του καθενός μας είναι ένα έργο σε εξέλιξη, εξάλλου—, οι άνθρωποι της κοινότητας αυτής, έχοντας επιλέξει ενσυνείδητα να αφήσουν την πόλη και να ζήσουν επί χρόνια σε αυτή τη μοναδική κατάσταση, και έχοντας περάσει μέσα από προσωπικές και διαπροσωπικές τριβές και ζυμώσεις δεκαετιών, προσέφεραν σε όλους εμάς που είχαμε την καλή τύχη να επισκεφτούμε το νησί και να συναναστραφούμε μαζί τους, μια ανεκτίμητη ευκαιρία να περάσουμε χρόνο σε μια συνθήκη απαράμιλλης ομορφιάς, αυθεντικότητας, αλληλοσεβασμού, ελευθερίας και απτής αγάπης προς τη φύση και τον συνάνθρωπο. Μια συνθήκη η οποία συμπληρωνόταν και ανατροφοδοτούνταν από την σπάνια ποιότητα των ανθρώπων που προσέλκυε: ανθρώπους σκεπτόμενους και ευαίσθητους, μουσικούς και καλλιτέχνες, ανθρώπους με μεράκι για την ομορφιά και με ζωντάνια στα μάτια, από όλα τα μήκη και πλάτη της γης. Αποτελούσε έναν πνεύμονα όχι απλά οξυγόνου, αλλά ουσιαστικού πολιτισμού και ανθρωπιάς.

Τα λιγοστά καλυβάκια αυτής της μικροσκοπικής κοινότητα —αυτό το εξελισσόμενο πείραμα ουσιαστικής συνύπαρξης ανθρώπου και φύσης την επιτυχία του οποίου μπορούσαν να διαπιστώσουν ιδίοις όμμασι όσοι είχαν τα τελευταία χρόνια την τύχη να μείνουν για λίγες έστω μέρες στο Κεδρέ— ήταν που κατεδαφίστηκαν τόσο ακαριαία και βίαια από την εισβολή των ΜΑΤ και των αλυσοπρίονων που είδαμε στις εικόνες που κυκλοφορούν από το κεδρόδασος της Γαύδου, σταλμένων από ανθρώπους για τους οποίους ο κέδρος της Γαύδου όχι απλά δεν είναι ιερός, αλλά δεν αποτελεί παρά ένα ακόμα δέντρο που στέκεται ανάμεσα σε αυτούς και τα σχέδιά τους. Το κράτος επιλέγει να χρησιμοποιήσει τον μηχανισμό του για να εκδιώξει από ένα ακριτικό νησί που γερνάει και ερημώνει, μια μικρή κοινότητα που δεν βλάπτει αλλά που φροντίζει και υποστηρίζει τον τόπο.

Σε μια περίοδο που το σκοτάδι από πολέμους, φτώχεια και κατάρρευση του κοινωνικού ιστού βαθαίνει με ολοένα και ταχύτερους ρυθμούς (και ενώ κάνει τα στραβά μάτια σε μια αμέτρητη πληθώρα αυθαιρέτων που έχουν κατασκευαστεί με οικοδομικά υλικά, τσιμέντα και εκσκαφείς), το κράτος, με πρόφαση τη νομιμότητα και τη προστασία της φύσης, επέλεξε να επιτεθεί σε μια από τις τελευταίες μικροσκοπικές εστίες ελεύθερης έκφρασης και ουσιαστικής συνύπαρξης ανθρώπου και φύσης… επέλεξε να γκρεμίσει μια από της τελευταίες πηγές ανθρωπιάς και ουσιαστικού —ζωντανού!— πολιτισμού στη χώρα μας.

Πολλοί από εμάς μπορεί να έχει τύχει να αντικρύσουμε σε κάποια απομακρυσμένη παραλία, παραπήγματα-τρώγλες που υποβαθμίζουν την αισθητική του παρθένου τοπίου και ενίοτε αποτελούν και εστίες μόλυνσης... ή να έχουμε συναντήσει τους λεγόμενους «παραλιάρχες», που θεωρούν την φύση τσιφλίκι τους και επιβάλλονται με αυταρχικότητα στους πιο προσωρινούς παραθεριστές. Έτσι, διαβάζοντας σε κάποιο δημοσίευμα ότι «παρουσία δυνάμεων της αστυνομίας καταστράφηκαν τα παραπήγματα τις Γαύδου», είναι εύλογο να μας δοθεί η εικόνα της εφαρμογής της νομιμότητας, της προστασίας του περιβάλλοντος και της διαφύλαξης της δημόσιας ελεύθερης χρήσης των παραλιών.

Είναι ακριβώς η μοναδικότητα της συνθήκης που επικρατεί στο Κεδρέ, που το κάνει δύσκολο να κατανοηθεί η πραγματική της σημασία από κάποιον που δεν έχει επισκεφθεί και δεν έχει ζήσει λίγες έστω μέρες μέσα στο κεδρόδασος του Λαυρακά. Η κοινότητα αυτή δεν είναι τίποτα λιγότερο από ένα ζωντανό εξελισσόμενο παράδειγμα ενός διαφορετικού τρόπου ζωής: πρότεινε έναν διαφορετικό τρόπο αξιοδότησης της ανθρώπινης ύπαρξης, έναν τρόπο ουσιαστικής συνύπαρξης ανθρώπου και φύσης, και έναν τρόπο αυθεντικής ανθρώπινης επαφής… τρεις πτυχές που η κάθε μια τους δεν μπορεί να υπάρξει δίχως τις άλλες. Το σβήσιμο αυτής της κοινότητας δεν θα αποτελέσει μόνο μια ακόμα επιλεκτική —και άρα άδικη— εφαρμογή της «νομιμότητας», ούτε μόνο μια ακόμα αναντιστοιχία μεταξύ γράμματος και ουσίας του νόμου (όπου μια κοινότητα που αγαπούσε και διαφύλλατε έμπρακτα την φύση ξεριζώθηκε με πρόφαση την προστασία της από ένα κράτος που έχει δείξει ενδιαφέρον μόνο για την εκμετάλλευσή της)… το σβήσιμο αυτής της κοινότητας θα αποτελέσει το σβήσιμο των αποδείξεων ότι ένας διαφορετικός κόσμος είναι εφικτός.

Στην Ελλάδα έχουμε βαλθεί να καταστρέψουμε οι ίδιοι τον τόπο μας… να τον απογυμνώσουμε από οτιδήποτε έχει ψυχή και ομορφιά… να τον μετατρέψουμε σε είδος προς κατανάλωσιν και να τον ξεπουλήσουμε στον οποιονδήποτε πλειοδότη.

Ας ξυπνήσουμε επιτέλους! Έστω και τώρα, πέντε λεπτά πριν τα βαθιά μεσάνυχτα, ας προσπαθήσουμε να διασώσουμε οτιδήποτε μας έχει απομείνει. Ας παλέψουμε για να έχουν κάποτε και τα παιδιά μας την ευκαιρία να βιώσουν λίγες στιγμές ελευθερίας κάτω τον έναστρο ουρανό, μέσα στην παρθένα φύση...

 

Τί είναι το συναίσθημα?

Σε αυτό το σημείο της περιπλάνησής μας εντός του Είναι, που κάνουμε με όχημα τα μάτια της φαντασίας, νομίζω αξίζει να κάνουμε μια μικρή παράκαμψη για να βουτήξουμε λίγο πιο βαθιά στη φύση των συναισθημάτων, στα οποία και διαρκώς αναφερόμαστε. Δηλαδή κάποιος μπορεί να αναρωτηθεί: και τί θα πει να εξερευνήσω ένα συναίσθημα? Τί είναι αυτό το συναίσθημα ώστε να μπορώ να το εξερευνήσω? Από τί αποτελείται? Ποια είναι η υπόστασή του? Ή, με άλλα λόγια, πώς μπορώ να δώσω στη λέξη «συναίσθημα» ουσιαστικό —“απτό”— περιεχόμενο?

 

Λοιπόν, το να εξερευνήσεις —να αφουγκραστείς— το συναίσθημα θα πει να εξερευνήσεις —να φωτίσεις με την προσοχή σου— τον εσωτερικό αισθητηριακό σου χώρο: θα πει να συνδεθείς σε ζωντανό χρόνο με το σώμα σου και να εξερευνήσεις σε ολοένα και μεγαλύτερο βάθος και ολοένα και μεγαλύτερη πληρότητα το πώς νιώθει. Για παράδειγμα: καταρχάς να παρατηρήσεις —να συνειδητοποιήσεις— αν νιώθεις κάποιο σφίξιμο στο στομάχι σου… και μετά να μην μείνεις εκεί αλλά να βυθιστείς στο σφίξιμο αυτό, να περιπλανηθείς μέσα του: να το νιώσεις όχι ως κάτι εξωτερικό —σαν να είσαι εσύ εδώ και αυτό απέναντί σου— αλλά να το περιεργαστείς εκ των έσω, να εξερευνήσεις τις εσωτερικές του λεπτομέρειες. Αντικρύζοντας το ως κάτι εξωτερικό, ως κάτι ξένο, το σφίξιμο φαίνεται σαν κάτι συμπαγές, κάτι αδιαπέραστο, σαν ένα συνεχές αντικείμενο. Αλλά, αν βυθιστείς μέσα του, μπορεί να αρχίσεις να αντιλαμβάνεσαι ότι έχει και μια εσωτερική κίνηση: μπορεί, για παράδειγμα, να νιώσεις μια εσωτερική περιστροφή, ή κάποιου είδους εσωτερική δόνηση. Όσο, δηλαδή, βυθίζεσαι μέσα του, τόσο εμφανίζονται περισσότερες αισθητηριακές λεπτομέρειες. Και στη συνέχεια να μην μείνεις μόνο εκεί, αλλά να εξερευνήσεις και τους ώμους και τον αυχένα σου: καταρχάς να παρατηρήσεις —να συνειδητοποιήσεις— πόση τάση έχουν, και στη συνέχεια να βυθιστείς μέσα στην τάση αυτή και να την εξερευνήσεις εκ των έσω. Όσο περισσότερο καταφέρεις να βυθιστείς μέσα της, τόσο λιγότερο η τάση αυτή θα σου φαίνεται ως ένα συνεχόμενο συμπαγές —ξένο— πράγμα, και τόσο περισσότερο θα σου φαίνεται ως ένα σύμπλεγμα, ως δίκτυο από τάσεις, το οποίο είναι ζωντανό, το οποίο έχει μια εσωτερική κινητικότητα, μια δυναμική ισορροπία την οποία μπορείς να εξερευνήσεις. Και στη συνέχεια να κάνεις το ίδιο —να παρατηρήσεις και να μπεις μέσα— σε ολόκληρο το σώμα σου: στο σύμπλεγμα των αισθήσεων που εμφανίζονται στην περιοχή του προσώπου σου, στην περιοχή της λεκάνης σου, του διαφράγματός σου, της καρδιάς σου. Το να εξερευνήσεις ένα συναίσθημα θα πει να κάνεις ακριβώς αυτό: να συνδεθείς με —και να εξερευνήσεις σε ζωντανό χρόνο— τον εσωτερικό αισθητηριακό σου χώρο σε όλο και μεγαλύτερο εύρος και βάθος.

 

Ας κάνουμε ένα αισθητηριακό πείραμα: θέλω απλά να απλώσετε την παλάμη σας μπροστά σας… να την ανοίξετε και να την στρέψετε προς τα πάνω. Και μετά, απλά να εστιάσετε την εσωτερική σας αισθητηριακή προσοχή πάνω της. Μετά από λίγο ίσως αρχίσετε να νιώθετε ένα απαλό αχνό μυρμήγκιασμα. Έτσι σαν… πάμπολλα μικροσκοπικά παλλόμενα σωματίδια. Σαν τα “χιόνια” που είχαν οι τηλεοράσεις παλιά όταν δεν πιάνανε καλό σήμα. Έτσι σαν… μικροσκοπικά παλλόμενα σωματίδια. Ή λίγο σαν αναρίθμητες μικρές φυσαλίδες ανθρακικού που αφρίζουν. Τώρα πάμε να κάνουμε το ίδιο στα πέλματα: ακουμπήστε τα πόδια σας κάπου που να είναι χαλαρά αλλά που τα πέλματα να μην ακουμπάνε το έδαφος και γενικώς να μην αγγίζουν τίποτα, να είναι απλά ελεύθερα και χαλαρά. Και τώρα εστιάστε την προσοχή σας πάνω τους. Αρχίζετε να νιώθετε το ίδιο απαλό μυρμήγκιασμα? Τις ίδιες παλλόμενες λεπτές αισθήσεις? Τώρα μπορείτε να χαλαρώσετε τελείως το πρόσωπό σας, να κλείσετε τα μάτια σας, και να εστιάσετε για λίγο χρόνο την προσοχή σας στα χείλη και την περιοχή γύρω από το στόμα σας. Ίσως μετά από λίγο να αρχίσετε να νιώθετε και εκεί παρόμοιες λεπτές αισθήσεις, έστω και πολύ αμυδρά. Ίσως να υπάρχουν και κάποιες στιγμές που είσαστε έτσι πολύ χαλαρωμένοι, ίσως κάποια στιγμή αργά το βράδυ που είσαστε πολύ κουρασμένοι και έχετε χαλαρώσει το σώμα σας στον καναπέ και το κεφάλι σας έχει κρεμάσει… ίσως τότε να νιώθετε τις ίδιες λεπτές αισθήσεις και στο μέτωπο ή στην βάση της μύτης, ή στα ζυγωματικά, ή και στην κορυφή του κρανίου σας. Και ίσως όταν είσαστε στο κρεββάτι, κάτι από τα σκεπάσματα, ξαπλωμένοι στο πλάι, έτσι σε εμβρυακή στάση, και είσαστε μεταξύ ύπνου και ξύπνιου… ίσως τώρα να τις νιώθετε πολύ αμυδρές λεπτές αισθήσεις και στον κόρφο σας (και αυτό βέβαια θα είναι πιο εμφανές αν η προσοχή σας είναι απολύτως ελεύθερη, και όχι αν είναι στραμμένη προς τα έξω… όχι αν, ας πούμε, σας παίρνει ο ύπνος με το κινητό στα χέρια). Και αν, όταν βρίσκεστε σε κατάσταση μεγάλης ηρεμίας, εστιάσετε και όλη σας την προσοχή βαθιά στην περιοχή της καρδιάς σας, ίσως να αρχίσετε να νιώθετε και εκεί την ανάδυση αισθητηριακών λεπτομερειών που μέχρι πριν λίγο παρέμεναν αφανείς: ίσως κάτι που μπορεί να αχνοθυμίζει ένα μικρό, ευαίσθητο, πολύτιμο πουλάκι που πεταρίζει αμυδρά.

 

Λοιπόν εδώ ακριβώς βρίσκεται μια σημαντική ανάμνηση που μας περιμένει να την ανασύρουμε από τα βάθη της λήθης, δηλαδή ένα ξεχασμένο κομμάτι του εαυτού μας με το οποίο μπορούμε να επανασυνδεθούμε (ή, με άλλα λόγια, μια πολύτιμη αλήθεια που μπορεί να μας αποκαλυφθεί): Αν μπορέσετε να νιώσετε αυτές τις λεπτές αισθήσεις στον κόρφο σας όταν είσαστε ξαπλωμένοι σε εμβρυακή στάση μεταξύ ύπνου και ξύπνιου… και αυτές τις αμυδρές αισθήσεις βαθιά μέσα στην καρδιά σας… οι αισθήσεις αυτές μπορούν να αποτελέσουν μια σήραγγα που θα σας συνδέσει με την συνειδησιακή κατάσταση που βιώνατε όταν βρισκόσασταν στην ίδια στάση ως πολύ μικρό παιδί. Όταν είμασταν πολύ μικροί και κλείναμε τα μάτια, δεν βρισκόμασταν μόνο στον κόσμο της σκέψης όπως μας συμβαίνει σήμερα —δηλαδή, δεν βιώναμε μόνο αναμνήσεις, φαντασιώσεις, σχέδια, ελπίδες, απορίες, έμμονες σκέψεις, κλπ— αλλά βιώναμε και την άμεση εμπειρία του αισθητηριακού μας χώρου, δηλαδή βιώναμε το σώμα μας εκ των έσω. Και όσο πιο μικροί, τόσο λιγότερο κατοικούσαμε στον κόσμο της σκέψης και τόσο περισσότερο κατοικούσαμε στον κόσμο των άμεσων αισθήσεων. Και, συνάμα, όσο πιο μικροί, σε τόσο μεγαλύτερο εύρος και βάθος —δηλαδή σε τόσο μεγαλύτερη πληρότητα και λεπτομέρεια— νιώθαμε τις αισθήσεις αυτές. Όταν είμασταν πολύ μικροί και κλείναμε το βράδυ στο κρεβάτι τα μάτια, βυθιζόμασταν σε έναν απύθμενο εσωτερικό αισθητηριακό χώρο… σε ένα εσωτερικό κόσμο απερίγραπτης πλουσιότητας και ζωντάνιας.

 

Αν ψάξω να βρω κάτι στον εξωτερικό κόσμο —δηλαδή κάτι που να μπορώ να δείξω— το οποίο να μου δίνει την κοντινότερη «αίσθηση» αυτής της πλουσιότητας του εσωτερικού κόσμου, αυτό ίσως να είναι οι φωτογραφίες του μακρινού διαστήματος —των γαλαξιών και των αστρικών νεφελωμάτων. Οι φωτογραφίες αυτές έχουν μια περίεργη «μαγευτικά καθηλωτική» ποιότητα, σαν να θέλουν «να μας ρουφήξουν μέσα τους»… και υποπτεύομαι πως ο λόγος για αυτή τους την ποιότητα είναι ακριβώς αυτή η αχνή συγγένειά τους με την πλουσιότητα του εσωτερικού μας κόσμου (επίσης νομίζω πως ο λόγος που αυτή την «μαγευτικά καθηλωτική» τους επίδραση την νιώθαμε πιο έντονα όταν ήμασταν μικρότεροι είναι ακριβώς επειδή τότε ακόμα η ανάμνηση της πλουσιότητας του εσωτερικού μας κόσμου δεν είχε απομακρυνθεί τόσο από εμάς). Και υποπτεύομαι και πως δεν είναι τυχαίο η πιο απομακρυσμένη από εμάς όψη του σύμπαντος να τείνει να θυμίσει την πιο βαθιά για εμάς όψη του: και οι δυο είναι όψεις απύθμενης πολυπλοκότητας. Και αν ψάξω στην τέχνη να βρω ποιά ανθρώπινα δημιουργήματα πλησιάζουν περισσότερο στην ίδια αίσθηση, αυτό είναι δημιουργήματα με μεγάλο πλούτο λεπτομέρειας και απουσία κανόνων και αναγνωρίσιμων μορφών, όπου ο καλλιτέχνης πέτυχε μια όσο τον δυνατόν πιο ελεύθερη έκφραση του εσωτερικού του κόσμου χωρίς την παρεμβολή ιδεών, προθέσεων και προκαταλήψεων. Για παράδειγμα, μια κάπως αντίστοιχη καθηλωτικά μαγευτική επίδραση ίσως έχουν μερικές εξαιρετικά πλούσιες και περίπλοκες ψυχεδελικές ζωγραφιές… και μια αντίστοιχη αίσθηση αισθητηριακής πλουσιότητας και βάθους ίσως έχουν μερικά κομμάτια μοντέρνας συμφωνικής μουσικής που αξιοποιούν μεν τον ηχητικό πλούτο της συμφωνικής ορχήστρας, αλλά έχουν συνάμα ξεφύγει από κάθε προϋπάρχων μελωδικό, αρμονικό και μορφολογικό κανόνα και έχουν φτάσει να εκφράζουν μια σχεδόν αδέσμευτη ελευθερία αισθητικής έκφρασης.

Αυτός, λοιπόν, ο εσωτερικός αισθητηριακός χώρος, ο οποίος είναι γεμάτος με μια ασύλληπτη πλουσιότητα λεπτών αισθήσεων, δηλαδή είναι γεμάτος με μια αισθητηριακή πλουσιότητα που δεν μπορεί να συλληφθεί από τη νόηση —που δεν μπορεί να οριστεί, να περιγραφεί με ακρίβεια και πληρότητα—… αυτός ο απύθμενος εσωτερικός αισθητηριακός χώρος είναι κάτι με το οποίο κάποτε, στο απώτερο παρελθόν, είμασταν πλήρως συνδεδεμένοι. Είναι ένας κόσμος από τον οποίο σταδιακά αναδυθήκαμε, και συνάμα λησμονήσαμε λες και ήπιαμε το νερό της λησμονιάς. Αλλά όπως, σύμφωνα με την επιστήμη, αν ανατρέξουμε πίσω στους μακρινούς μας προγόνους θα τους δούμε από μεμονωμένα κύτταρα περιτριγυρισμένα από το υδάτινο περιβάλλον του ωκεανού να σχηματίζουν πολυκύτταρους οργανισμούς που, όταν στη συνέχεια αναδύθηκαν από τον ωκεανό, ακόμα και αν λησμόνησαν την καταγωγή τους συνέχισαν να κουβαλάνε το υδάτινο περιβάλλον μέσα τους, έτσι και εμείς, ακόμα και αν έχουμε αποσυνδεθεί από τον «απύθμενης πλουσιότητας και ζωντάνιας» εσωτερικό μας κόσμο, δεν παύουμε να τον κουβαλάμε μέσα μας.

 

Δηλαδή, όπως αυτή τη στιγμή μπορεί να έχετε ξανα-αποκοπεί από την αντίληψη των αισθήσεων στα πέλματά σας (και τώρα που το ανέφερα να στράφηκε ξανά η προσοχή σας προς τα εκεί και να επανασυνδεθήκατε μαζί τους), και όπως οι λεπτές αισθήσεις στα χείλη ή στο στήθος μπορεί να μας παραμένουν κρυφές (εκτός μερικές σπάνιες στιγμές όπου βρισκόμαστε σε εξαιρετικά χαλαρή κατάσταση και η προσοχή μας είναι ελεύθερη), έτσι και η πλειονότητα του εσωτερικού αισθητηριακού μας πλούτου, ο οποίος μας ήταν εμφανής όταν είχαμε ακόμα την νηπιακή ευαισθησία και όταν ακόμα η σκέψη μας δεν μονοπωλούσε την προσοχή μας, μας παραμένει μονίμως (ή, ίσως για κάποιους από εμάς, σχεδόν μονίμως) κρυμμένος εδώ. Και από την άλλη, επειδή ακριβώς αυτός ο αισθητηριακός πλούτος είναι απερίγραπτα πλούσιος —δεν μπορεί να συλληφθεί και να πακεταριστεί μέσα σε λέξεις—, δεν μπορεί και να αποθηκευτεί σε στατικές αναμνήσεις. Γι’αυτό και, ίσως ο μόνος τρόπος να επανασυνδεθούμε μαζί του, να είναι μέσω της «σήραγγας» που δημιουργούν οι αισθήσεις που ήδη νιώθουμε μέσα μας… και για τον ίδιο λόγο, σε κάποιον που δεν μπορεί —έστω και σε έναν σχετικά μικρό βαθμό— να αντιληφθεί τις αισθήσεις αυτές (να τις νιώσει σε πραγματικό χρόνο πάνω στο σώμα του και όχι απλά και μόνο να τις φανταστεί) οι περιγραφές αυτές μπορεί να μην βγάζουν κανένα απολύτως νόημα. Αν για σένα σήμερα δεν βγάζουν νόημα, μην τις εκλάβεις ως αληθινές (το ίδιο ακριβώς πράγμα που είναι ζωντανή αλήθεια για κάποιον που το γνωρίζει μέσα από την προσωπική εμπειρία δεν είναι παρά νεκρή δοξασία για κάποιον που δεν το γνωρίζει μέσα από την προσωπική του εμπειρία) αλλά απλά δες τες σαν ένα παραμύθι και κράτα τες στο πίσω μέρος του μυαλού σου μήπως κάποια στιγμή στον μέλλον σε βοηθήσουν να αναγνωρίσεις κάτι παρεμφερές στην δική σου προσωπική σου εμπειρία.