Τί είναι το συναίσθημα?

Σε αυτό το σημείο της περιπλάνησής μας εντός του Είναι, που κάνουμε με όχημα τα μάτια της φαντασίας, νομίζω αξίζει να κάνουμε μια μικρή παράκαμψη για να βουτήξουμε λίγο πιο βαθιά στη φύση των συναισθημάτων, στα οποία και διαρκώς αναφερόμαστε. Δηλαδή κάποιος μπορεί να αναρωτηθεί: και τί θα πει να εξερευνήσω ένα συναίσθημα? Τί είναι αυτό το συναίσθημα ώστε να μπορώ να το εξερευνήσω? Από τί αποτελείται? Ποια είναι η υπόστασή του? Ή, με άλλα λόγια, πώς μπορώ να δώσω στη λέξη «συναίσθημα» ουσιαστικό —“απτό”— περιεχόμενο?

 

Λοιπόν, το να εξερευνήσεις —να αφουγκραστείς— το συναίσθημα θα πει να εξερευνήσεις —να φωτίσεις με την προσοχή σου— τον εσωτερικό αισθητηριακό σου χώρο: θα πει να συνδεθείς σε ζωντανό χρόνο με το σώμα σου και να εξερευνήσεις σε ολοένα και μεγαλύτερο βάθος και ολοένα και μεγαλύτερη πληρότητα το πώς νιώθει. Για παράδειγμα: καταρχάς να παρατηρήσεις —να συνειδητοποιήσεις— αν νιώθεις κάποιο σφίξιμο στο στομάχι σου… και μετά να μην μείνεις εκεί αλλά να βυθιστείς στο σφίξιμο αυτό, να περιπλανηθείς μέσα του: να το νιώσεις όχι ως κάτι εξωτερικό —σαν να είσαι εσύ εδώ και αυτό απέναντί σου— αλλά να το περιεργαστείς εκ των έσω, να εξερευνήσεις τις εσωτερικές του λεπτομέρειες. Αντικρύζοντας το ως κάτι εξωτερικό, ως κάτι ξένο, το σφίξιμο φαίνεται σαν κάτι συμπαγές, κάτι αδιαπέραστο, σαν ένα συνεχές αντικείμενο. Αλλά, αν βυθιστείς μέσα του, μπορεί να αρχίσεις να αντιλαμβάνεσαι ότι έχει και μια εσωτερική κίνηση: μπορεί, για παράδειγμα, να νιώσεις μια εσωτερική περιστροφή, ή κάποιου είδους εσωτερική δόνηση. Όσο, δηλαδή, βυθίζεσαι μέσα του, τόσο εμφανίζονται περισσότερες αισθητηριακές λεπτομέρειες. Και στη συνέχεια να μην μείνεις μόνο εκεί, αλλά να εξερευνήσεις και τους ώμους και τον αυχένα σου: καταρχάς να παρατηρήσεις —να συνειδητοποιήσεις— πόση τάση έχουν, και στη συνέχεια να βυθιστείς μέσα στην τάση αυτή και να την εξερευνήσεις εκ των έσω. Όσο περισσότερο καταφέρεις να βυθιστείς μέσα της, τόσο λιγότερο η τάση αυτή θα σου φαίνεται ως ένα συνεχόμενο συμπαγές —ξένο— πράγμα, και τόσο περισσότερο θα σου φαίνεται ως ένα σύμπλεγμα, ως δίκτυο από τάσεις, το οποίο είναι ζωντανό, το οποίο έχει μια εσωτερική κινητικότητα, μια δυναμική ισορροπία την οποία μπορείς να εξερευνήσεις. Και στη συνέχεια να κάνεις το ίδιο —να παρατηρήσεις και να μπεις μέσα— σε ολόκληρο το σώμα σου: στο σύμπλεγμα των αισθήσεων που εμφανίζονται στην περιοχή του προσώπου σου, στην περιοχή της λεκάνης σου, του διαφράγματός σου, της καρδιάς σου. Το να εξερευνήσεις ένα συναίσθημα θα πει να κάνεις ακριβώς αυτό: να συνδεθείς με —και να εξερευνήσεις σε ζωντανό χρόνο— τον εσωτερικό αισθητηριακό σου χώρο σε όλο και μεγαλύτερο εύρος και βάθος.

 

Ας κάνουμε ένα αισθητηριακό πείραμα: θέλω απλά να απλώσετε την παλάμη σας μπροστά σας… να την ανοίξετε και να την στρέψετε προς τα πάνω. Και μετά, απλά να εστιάσετε την εσωτερική σας αισθητηριακή προσοχή πάνω της. Μετά από λίγο ίσως αρχίσετε να νιώθετε ένα απαλό αχνό μυρμήγκιασμα. Έτσι σαν… πάμπολλα μικροσκοπικά παλλόμενα σωματίδια. Σαν τα “χιόνια” που είχαν οι τηλεοράσεις παλιά όταν δεν πιάνανε καλό σήμα. Έτσι σαν… μικροσκοπικά παλλόμενα σωματίδια. Ή λίγο σαν αναρίθμητες μικρές φυσαλίδες ανθρακικού που αφρίζουν. Τώρα πάμε να κάνουμε το ίδιο στα πέλματα: ακουμπήστε τα πόδια σας κάπου που να είναι χαλαρά αλλά που τα πέλματα να μην ακουμπάνε το έδαφος και γενικώς να μην αγγίζουν τίποτα, να είναι απλά ελεύθερα και χαλαρά. Και τώρα εστιάστε την προσοχή σας πάνω τους. Αρχίζετε να νιώθετε το ίδιο απαλό μυρμήγκιασμα? Τις ίδιες παλλόμενες λεπτές αισθήσεις? Τώρα μπορείτε να χαλαρώσετε τελείως το πρόσωπό σας, να κλείσετε τα μάτια σας, και να εστιάσετε για λίγο χρόνο την προσοχή σας στα χείλη και την περιοχή γύρω από το στόμα σας. Ίσως μετά από λίγο να αρχίσετε να νιώθετε και εκεί παρόμοιες λεπτές αισθήσεις, έστω και πολύ αμυδρά. Ίσως να υπάρχουν και κάποιες στιγμές που είσαστε έτσι πολύ χαλαρωμένοι, ίσως κάποια στιγμή αργά το βράδυ που είσαστε πολύ κουρασμένοι και έχετε χαλαρώσει το σώμα σας στον καναπέ και το κεφάλι σας έχει κρεμάσει… ίσως τότε να νιώθετε τις ίδιες λεπτές αισθήσεις και στο μέτωπο ή στην βάση της μύτης, ή στα ζυγωματικά, ή και στην κορυφή του κρανίου σας. Και ίσως όταν είσαστε στο κρεββάτι, κάτι από τα σκεπάσματα, ξαπλωμένοι στο πλάι, έτσι σε εμβρυακή στάση, και είσαστε μεταξύ ύπνου και ξύπνιου… ίσως τώρα να τις νιώθετε πολύ αμυδρές λεπτές αισθήσεις και στον κόρφο σας (και αυτό βέβαια θα είναι πιο εμφανές αν η προσοχή σας είναι απολύτως ελεύθερη, και όχι αν είναι στραμμένη προς τα έξω… όχι αν, ας πούμε, σας παίρνει ο ύπνος με το κινητό στα χέρια). Και αν, όταν βρίσκεστε σε κατάσταση μεγάλης ηρεμίας, εστιάσετε και όλη σας την προσοχή βαθιά στην περιοχή της καρδιάς σας, ίσως να αρχίσετε να νιώθετε και εκεί την ανάδυση αισθητηριακών λεπτομερειών που μέχρι πριν λίγο παρέμεναν αφανείς: ίσως κάτι που μπορεί να αχνοθυμίζει ένα μικρό, ευαίσθητο, πολύτιμο πουλάκι που πεταρίζει αμυδρά.

 

Λοιπόν εδώ ακριβώς βρίσκεται μια σημαντική ανάμνηση που μας περιμένει να την ανασύρουμε από τα βάθη της λήθης, δηλαδή ένα ξεχασμένο κομμάτι του εαυτού μας με το οποίο μπορούμε να επανασυνδεθούμε (ή, με άλλα λόγια, μια πολύτιμη αλήθεια που μπορεί να μας αποκαλυφθεί): Αν μπορέσετε να νιώσετε αυτές τις λεπτές αισθήσεις στον κόρφο σας όταν είσαστε ξαπλωμένοι σε εμβρυακή στάση μεταξύ ύπνου και ξύπνιου… και αυτές τις αμυδρές αισθήσεις βαθιά μέσα στην καρδιά σας… οι αισθήσεις αυτές μπορούν να αποτελέσουν μια σήραγγα που θα σας συνδέσει με την συνειδησιακή κατάσταση που βιώνατε όταν βρισκόσασταν στην ίδια στάση ως πολύ μικρό παιδί. Όταν είμασταν πολύ μικροί και κλείναμε τα μάτια, δεν βρισκόμασταν μόνο στον κόσμο της σκέψης όπως μας συμβαίνει σήμερα —δηλαδή, δεν βιώναμε μόνο αναμνήσεις, φαντασιώσεις, σχέδια, ελπίδες, απορίες, έμμονες σκέψεις, κλπ— αλλά βιώναμε και την άμεση εμπειρία του αισθητηριακού μας χώρου, δηλαδή βιώναμε το σώμα μας εκ των έσω. Και όσο πιο μικροί, τόσο λιγότερο κατοικούσαμε στον κόσμο της σκέψης και τόσο περισσότερο κατοικούσαμε στον κόσμο των άμεσων αισθήσεων. Και, συνάμα, όσο πιο μικροί, σε τόσο μεγαλύτερο εύρος και βάθος —δηλαδή σε τόσο μεγαλύτερη πληρότητα και λεπτομέρεια— νιώθαμε τις αισθήσεις αυτές. Όταν είμασταν πολύ μικροί και κλείναμε το βράδυ στο κρεβάτι τα μάτια, βυθιζόμασταν σε έναν απύθμενο εσωτερικό αισθητηριακό χώρο… σε ένα εσωτερικό κόσμο απερίγραπτης πλουσιότητας και ζωντάνιας.

 

Αν ψάξω να βρω κάτι στον εξωτερικό κόσμο —δηλαδή κάτι που να μπορώ να δείξω— το οποίο να μου δίνει την κοντινότερη «αίσθηση» αυτής της πλουσιότητας του εσωτερικού κόσμου, αυτό ίσως να είναι οι φωτογραφίες του μακρινού διαστήματος —των γαλαξιών και των αστρικών νεφελωμάτων. Οι φωτογραφίες αυτές έχουν μια περίεργη «μαγευτικά καθηλωτική» ποιότητα, σαν να θέλουν «να μας ρουφήξουν μέσα τους»… και υποπτεύομαι πως ο λόγος για αυτή τους την ποιότητα είναι ακριβώς αυτή η αχνή συγγένειά τους με την πλουσιότητα του εσωτερικού μας κόσμου (επίσης νομίζω πως ο λόγος που αυτή την «μαγευτικά καθηλωτική» τους επίδραση την νιώθαμε πιο έντονα όταν ήμασταν μικρότεροι είναι ακριβώς επειδή τότε ακόμα η ανάμνηση της πλουσιότητας του εσωτερικού μας κόσμου δεν είχε απομακρυνθεί τόσο από εμάς). Και υποπτεύομαι και πως δεν είναι τυχαίο η πιο απομακρυσμένη από εμάς όψη του σύμπαντος να τείνει να θυμίσει την πιο βαθιά για εμάς όψη του: και οι δυο είναι όψεις απύθμενης πολυπλοκότητας. Και αν ψάξω στην τέχνη να βρω ποιά ανθρώπινα δημιουργήματα πλησιάζουν περισσότερο στην ίδια αίσθηση, αυτό είναι δημιουργήματα με μεγάλο πλούτο λεπτομέρειας και απουσία κανόνων και αναγνωρίσιμων μορφών, όπου ο καλλιτέχνης πέτυχε μια όσο τον δυνατόν πιο ελεύθερη έκφραση του εσωτερικού του κόσμου χωρίς την παρεμβολή ιδεών, προθέσεων και προκαταλήψεων. Για παράδειγμα, μια κάπως αντίστοιχη καθηλωτικά μαγευτική επίδραση ίσως έχουν μερικές εξαιρετικά πλούσιες και περίπλοκες ψυχεδελικές ζωγραφιές… και μια αντίστοιχη αίσθηση αισθητηριακής πλουσιότητας και βάθους ίσως έχουν μερικά κομμάτια μοντέρνας συμφωνικής μουσικής που αξιοποιούν μεν τον ηχητικό πλούτο της συμφωνικής ορχήστρας, αλλά έχουν συνάμα ξεφύγει από κάθε προϋπάρχων μελωδικό, αρμονικό και μορφολογικό κανόνα και έχουν φτάσει να εκφράζουν μια σχεδόν αδέσμευτη ελευθερία αισθητικής έκφρασης.

Αυτός, λοιπόν, ο εσωτερικός αισθητηριακός χώρος, ο οποίος είναι γεμάτος με μια ασύλληπτη πλουσιότητα λεπτών αισθήσεων, δηλαδή είναι γεμάτος με μια αισθητηριακή πλουσιότητα που δεν μπορεί να συλληφθεί από τη νόηση —που δεν μπορεί να οριστεί, να περιγραφεί με ακρίβεια και πληρότητα—… αυτός ο απύθμενος εσωτερικός αισθητηριακός χώρος είναι κάτι με το οποίο κάποτε, στο απώτερο παρελθόν, είμασταν πλήρως συνδεδεμένοι. Είναι ένας κόσμος από τον οποίο σταδιακά αναδυθήκαμε, και συνάμα λησμονήσαμε λες και ήπιαμε το νερό της λησμονιάς. Αλλά όπως, σύμφωνα με την επιστήμη, αν ανατρέξουμε πίσω στους μακρινούς μας προγόνους θα τους δούμε από μεμονωμένα κύτταρα περιτριγυρισμένα από το υδάτινο περιβάλλον του ωκεανού να σχηματίζουν πολυκύτταρους οργανισμούς που, όταν στη συνέχεια αναδύθηκαν από τον ωκεανό, ακόμα και αν λησμόνησαν την καταγωγή τους συνέχισαν να κουβαλάνε το υδάτινο περιβάλλον μέσα τους, έτσι και εμείς, ακόμα και αν έχουμε αποσυνδεθεί από τον «απύθμενης πλουσιότητας και ζωντάνιας» εσωτερικό μας κόσμο, δεν παύουμε να τον κουβαλάμε μέσα μας.

 

Δηλαδή, όπως αυτή τη στιγμή μπορεί να έχετε ξανα-αποκοπεί από την αντίληψη των αισθήσεων στα πέλματά σας (και τώρα που το ανέφερα να στράφηκε ξανά η προσοχή σας προς τα εκεί και να επανασυνδεθήκατε μαζί τους), και όπως οι λεπτές αισθήσεις στα χείλη ή στο στήθος μπορεί να μας παραμένουν κρυφές (εκτός μερικές σπάνιες στιγμές όπου βρισκόμαστε σε εξαιρετικά χαλαρή κατάσταση και η προσοχή μας είναι ελεύθερη), έτσι και η πλειονότητα του εσωτερικού αισθητηριακού μας πλούτου, ο οποίος μας ήταν εμφανής όταν είχαμε ακόμα την νηπιακή ευαισθησία και όταν ακόμα η σκέψη μας δεν μονοπωλούσε την προσοχή μας, μας παραμένει μονίμως (ή, ίσως για κάποιους από εμάς, σχεδόν μονίμως) κρυμμένος εδώ. Και από την άλλη, επειδή ακριβώς αυτός ο αισθητηριακός πλούτος είναι απερίγραπτα πλούσιος —δεν μπορεί να συλληφθεί και να πακεταριστεί μέσα σε λέξεις—, δεν μπορεί και να αποθηκευτεί σε στατικές αναμνήσεις. Γι’αυτό και, ίσως ο μόνος τρόπος να επανασυνδεθούμε μαζί του, να είναι μέσω της «σήραγγας» που δημιουργούν οι αισθήσεις που ήδη νιώθουμε μέσα μας… και για τον ίδιο λόγο, σε κάποιον που δεν μπορεί —έστω και σε έναν σχετικά μικρό βαθμό— να αντιληφθεί τις αισθήσεις αυτές (να τις νιώσει σε πραγματικό χρόνο πάνω στο σώμα του και όχι απλά και μόνο να τις φανταστεί) οι περιγραφές αυτές μπορεί να μην βγάζουν κανένα απολύτως νόημα. Αν για σένα σήμερα δεν βγάζουν νόημα, μην τις εκλάβεις ως αληθινές (το ίδιο ακριβώς πράγμα που είναι ζωντανή αλήθεια για κάποιον που το γνωρίζει μέσα από την προσωπική εμπειρία δεν είναι παρά νεκρή δοξασία για κάποιον που δεν το γνωρίζει μέσα από την προσωπική του εμπειρία) αλλά απλά δες τες σαν ένα παραμύθι και κράτα τες στο πίσω μέρος του μυαλού σου μήπως κάποια στιγμή στον μέλλον σε βοηθήσουν να αναγνωρίσεις κάτι παρεμφερές στην δική σου προσωπική σου εμπειρία.